مداخلات زوج‌ محور مبتنی بر هیجان بر سوءاستفاده عاطفی از زنان و رضایت زناشویی
(Emotion-Focused Couple-Based Interventions on Wives’ Emotional Abuse and Marital Satisfaction)
نویسندگان:

• Sabah H. El-Amrosy

• Sabah E. Nady

• Kariema I. EL Berry
  منتشر شده در: Egyptian Journal of Health Care, 2021, Vol. 12, No. 1

---

🟧 چکیده (Abstract)

زمینه:

سوءاستفاده عاطفی یکی از شدیدترین انواع سوءاستفاده است و بخش بزرگی از زندگی زوج‌ها را در بر می‌گیرد. رابطه زناشویی یکی از مهم‌ترین منابع روابط انسانی در هر جامعه‌ای است. این نوع سوءاستفاده و سطح رضایت زناشویی ممکن است تحت تأثیر مداخلات هیجانی قرار گیرد. مداخلات هیجانی برای زوج‌ها، این امکان را فراهم می‌سازد که دیدگاه تازه‌ای نسبت به ازدواج خود پیدا کرده و از نظر عاطفی توانمند شوند.

هدف:

ارزیابی تأثیر مداخلات زوج‌محور مبتنی بر هیجان بر سوءاستفاده عاطفی زنان و رضایت زناشویی آن‌ها.

طرح پژوهش:

پژوهش از نوع شبه‌تجربی با طراحی پیش‌آزمون و پس‌آزمون انجام شد.

محل اجرا:

مرکز بهداشت مادر و کودک در الباتانون، شبین الکوم، استان منوفیه، مصر.

نمونه:

۵۰ زوج (۱۰۰ شرکت‌کننده).

ابزار گردآوری داده‌ها:

۱. پرسش‌نامه مصاحبه ساختاریافته
۲. مقیاس سوءاستفاده عاطفی گاتمن
۳. مقیاس رضایت زناشویی

نتایج:

تفاوت آماری بسیار معناداری در تمامی ابعاد رضایت زناشویی (عاطفی، جنسی، کلی، مالی، صرف زمان و رضایت کلی) پیش و پس از مداخلات مشاهده شد (p = 0.001). همچنین، کاهش قابل توجهی در سطح سوءاستفاده عاطفی زنان مشاهده شد (p = 0.001).

نتیجه‌گیری:

مداخلات زوج‌محور مبتنی بر هیجان، در کاهش سوءاستفاده عاطفی زنان و ارتقاء رضایت زناشویی مؤثر واقع شدند.

---

🟨 مقدمه (Introduction)

داشتن رابطه نزدیک و مثبت با شریک زندگی، تأثیر بسزایی بر سلامت روانی و جسمی دارد. رابطه سالم باعث شادی، حمایت و کاهش تنش‌های روزمره می‌شود؛ اما در صورت وجود تعارض یا سوءاستفاده، منجر به اضطراب، تنهایی و اندوه خواهد شد. سوءاستفاده عاطفی نوعی کنترل از طریق فشار روانی است. این نوع سوءاستفاده می‌تواند پنهان یا آشکار باشد، اما در هر صورت منجر به کاهش اعتماد به نفس قربانی می‌شود.

هدف اصلی سوءاستفاده عاطفی، سلطه بر قربانی از طریق تحقیر، انزوا و ساکت کردن اوست. این روند گاهی آنقدر ادامه می‌یابد که فرد قربانی حس گرفتار بودن دارد و قادر به ترک رابطه نیست.

---

🟨 مرور مفهومی سوءاستفاده عاطفی

رفتارهای کنترل‌گرایانه مانند:

• انتقادهای مداوم و تحقیرکننده

• تهدید

• تحریف واقعیت و مقصر جلوه دادن قربانی

• کنترل مالی و وابسته کردن قربانی

همه این‌ها نوعی سوءاستفاده محسوب می‌شوند که می‌توانند اثرات شدیدی بر سلامت روانی داشته باشند. حتی برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تأثیرات سوءاستفاده عاطفی شدیدتر از آسیب‌های فیزیکی است.

---

🟨 رضایت زناشویی

رضایت زناشویی به ارزیابی کلی فرد از کیفیت رابطه زناشویی اطلاق می‌شود. عوامل مؤثر بر آن شامل:

• درک متقابل هیجانی

• حمایت عاطفی

• مهارت‌های حل تعارض

• توانایی حل مسئله

زوج‌درمانی یکی از رویکردهای مؤثر در بهبود این موارد است.

---

🟨 نقش مداخلات مبتنی بر هیجان (Emotion-Focused Interventions)

این رویکرد با تأکید بر نقش هیجانات در تجربه انسانی، به افراد کمک می‌کند هیجانات منفی را بهتر شناسایی، مدیریت و تنظیم کنند. در زوج‌درمانی هیجان‌محور:

• هدف، بازسازی پیوندهای عاطفی بین زوجین است

• با تمرکز بر احساسات اولیه مانند ترس، غم، و نه خشم، می‌توان از چرخه‌های منفی جلوگیری کرد

• این روش با آموزش مجدد هیجانی به زوج‌ها، الگوهای ارتباطی سالم‌تر ایجاد می‌کند

---

🟨 نقش پرستاران و کادر سلامت

پرستاران اغلب اولین افرادی هستند که زنان قربانی خشونت به آن‌ها مراجعه می‌کنند. آن‌ها می‌توانند نقش حیاتی در شناسایی، ارجاع به خدمات حمایتی و ایجاد محیطی امن برای قربانیان ایفا کنند.

---

🔵 نتیجه‌گیری کلی مقاله:

این پژوهش نشان داد که مداخلات زوج‌محور مبتنی بر هیجان می‌تواند به طور مؤثری میزان سوءاستفاده عاطفی را در زنان کاهش داده و رضایت زناشویی را افزایش دهد. از این رو، پیشنهاد می‌شود که این نوع مداخلات به صورت منظم در مراکز سلامت جامعه اجرا شود.

🟨 منابع:

برخی از منابع موجود عبارت‌اند از:

• Rostami, M., Taheri, A., Abdi, M., Kermani, N. (2014): The Effectiveness of Instructing Emotion-focused Approach in Improving The marital Satisfaction in Couples.

• Shahmoradi, S., Keshavarz, H.A., et al. (2019): Effectiveness of Emotion-Focused Therapy in Reduction of Marital Violence and Improvement of Family Functioning.

• Johnson, S.M. (2012): The Practice of Emotionally Focused Couple Therapy: Creating Connection. Routledge.

• Hazrati M., et al. (2017): The Dyadic Effects of Controlling Emotional Abuse on Subjective Emotional Experience in Iranian Older Married Couples.

• Rivara, F.P., et al. (2009): Age, period, and cohort effects on intimate partner violence. Violence and Victims.

و همچنین مقالاتی از پایگاه‌های علمی مانند PubMed، ScienceDirect و Google Scholar.

متن اصلی مقاله (صفحه به صفحه) :

🔸 چکیده:

زمینه:
سوءاستفاده عاطفی نوعی جدی از سوءاستفاده است و بخش بزرگی از زندگی بسیاری از زوج‌ها را در بر می‌گیرد. رابطه زناشویی در هر جامعه‌ای از منابع مهم در تعاملات انسانی به شمار می‌آید. رفتارهای سوءاستفاده عاطفی و رضایت زناشویی ممکن است تحت تأثیر مداخله‌های هیجانی هدفمند قرار گیرند. مداخلات هیجانی متمرکز بر زوج‌ها فرصتی برای زن و شوهر فراهم می‌آورد تا بینشی مناسب نسبت به رابطه‌شان به‌دست آورده و توانایی هیجانی لازم برای مقابله با مشکلات را کسب کنند.

هدف:
هدف این مطالعه ارزیابی تأثیر مداخلات زوج‌محور مبتنی بر هیجان بر سوءاستفاده عاطفی از زنان و رضایت زناشویی آن‌ها است.

طرح پژوهش:
طراحی پژوهش نیمه‌تجربی از نوع پیش‌آزمون و پس‌آزمون.

مکان اجرا:
این مطالعه در مرکز بهداشت مادر و کودک در منطقه البطانون، شهرستان شبین‌الکوم، استان منوفیه، مصر انجام شد.

نمونه:
۵۰ زوج (۱۰۰ نفر).

ابزار گردآوری داده‌ها:
سه ابزار: پرسشنامه مصاحبه ساختاریافته، مقیاس سوءاستفاده عاطفی گاتمن، و مقیاس رضایت زناشویی.

نتایج:
نتایج نشان داد که بین رضایت زناشویی در تمامی ابعاد از جمله رضایت عاطفی، جنسی، کلی، اقتصادی، صرف زمان و نمره کلی رضایت زناشویی، قبل و بعد از مداخلات هیجانی تفاوت معنادار آماری (p=0.001) وجود دارد. همچنین، کاهش چشمگیر و معناداری در سطح سوءاستفاده عاطفی پس از مداخلات هیجانی مشاهده شد (p=0.001).

نتیجه‌گیری:
مداخلات زوج‌محور مبتنی بر هیجان به کاهش سوءاستفاده عاطفی از زنان و بهبود رضایت زناشویی آن‌ها کمک می‌کند.

توصیه‌ها:
بر اساس یافته‌های مطالعه، استفاده از این نوع مداخلات در برنامه‌های درمانی مراکز بهداشت جامعه توصیه می‌شود.

کلیدواژه‌ها: مداخلات زوج‌محور هیجانی، سوءاستفاده عاطفی، رضایت زناشویی.

🔸 مقدمه:

ازدواج پیوندی اساسی در زندگی انسان است که پایه‌ای برای تعامل اجتماعی، رشد روانی، رضایت جنسی، حمایت عاطفی و امنیت اقتصادی به شمار می‌رود. با این حال، برخی روابط زناشویی ممکن است همراه با تجربه‌های منفی نظیر خشونت عاطفی باشد. سوءاستفاده عاطفی نوعی آزار روانی است که در آن فرد، شریک زندگی‌اش را از نظر روانی تحت فشار قرار داده، تهدید می‌کند یا تحقیر می‌نماید.

سوءاستفاده عاطفی ممکن است شامل مواردی مانند انتقاد مکرر، کنترل‌گری، نادیده گرفتن نیازهای طرف مقابل، سرزنش، بی‌توجهی، تحقیر یا منزوی کردن باشد. این نوع آزار می‌تواند آثار مخرب‌تری نسبت به سایر انواع خشونت (مثل خشونت جسمی یا جنسی) بر سلامت روانی قربانیان بر جای گذارد.

طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی (WHO)، حدود ۳۵٪ از زنان در سراسر جهان خشونت فیزیکی یا جنسی را در طول زندگی خود تجربه می‌کنند، که بسیاری از این موارد با سوءاستفاده روانی همراه است.

سوءاستفاده عاطفی منجر به پیامدهای منفی فراوانی در روابط زناشویی می‌شود، از جمله:

• کاهش اعتماد به نفس

• افسردگی و اضطراب

• نارضایتی زناشویی

• تصمیم به طلاق یا جدایی

رضایت زناشویی یکی از شاخص‌های مهم سلامت روابط زناشویی است و با کیفیت زندگی، سلامت روان و پایداری ازدواج در ارتباط مستقیم قرار دارد. رضایت زناشویی اشاره دارد به درک ذهنی فرد از رضایت کلی در رابطه با همسر و میزان ارضای نیازهای مختلف در رابطه.

برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که زنانی که مورد سوءاستفاده عاطفی قرار می‌گیرند، سطح پایین‌تری از رضایت زناشویی را تجربه می‌کنند. این زنان اغلب احساس درماندگی، عدم حمایت، ناامیدی و فشار عاطفی دارند.

مداخلات هیجان‌محور زوج‌ها (Emotion-Focused Couple-Based Interventions) یکی از راهکارهای مؤثر برای بهبود روابط زناشویی است. این مداخلات با تمرکز بر احساسات بنیادین زوج‌ها و کمک به ابراز و پردازش آن‌ها، به بهبود ارتباط، همدلی و ترمیم پیوند عاطفی کمک می‌کند.

مطالعات نشان داده‌اند که چنین مداخلاتی می‌توانند به کاهش تعارضات، افزایش حمایت عاطفی و بهبود رضایت زناشویی منجر شوند. در این راستا، مطالعه حاضر با هدف بررسی اثر این نوع مداخله بر کاهش سوءاستفاده عاطفی و ارتقای رضایت زناشویی طراحی شده است.

🔸 روش‌شناسی پژوهش:

طراحی پژوهش:
این مطالعه از نوع نیمه‌تجربی با طراحی پیش‌آزمون و پس‌آزمون روی یک گروه بود.

مکان انجام پژوهش:
این تحقیق در مرکز بهداشت مادر و کودک در روستای البطانون، شهرستان شبین‌الکوم، استان منوفیه، مصر انجام شد.

جامعه آماری:
زنان متأهلی که دارای شکایت از سوءاستفاده عاطفی بودند و برای خدمات بهداشتی به مرکز مراجعه کرده بودند.

حجم نمونه:
ابتدا ۵۰ زن انتخاب شدند و از آن‌ها خواسته شد که همسرانشان را به جلسات مداخله دعوت کنند تا برنامه با ۵۰ زوج (۱۰۰ نفر) آغاز شود.
در ادامه، به دلایل مختلف از جمله عدم همکاری شوهران، خروج از پژوهش یا پاسخ‌های نامعتبر، در نهایت تعداد زوج‌های شرکت‌کننده به ۲۰ زوج (۴۰ نفر) کاهش یافت.

---

معیارهای ورود به مطالعه:

1. زنانی که بیش از ۶ ماه دچار مشکل عاطفی در رابطه با همسرشان بودند.

2. توانایی هر دو نفر برای شرکت در جلسات گروهی مداخله.

3. امضای فرم رضایت‌نامه از سوی زوجین.

معیارهای خروج از مطالعه:

1. دریافت هم‌زمان مداخلات روانشناختی دیگر

2. وابستگی به همسر در انجام امور روزمره زندگی

3. تجربه دیگر انواع سوءاستفاده (جسمی، مالی، جنسی)

4. سابقه بیماری روانی شدید مانند اسکیزوفرنی، دمانس یا افسردگی

5. سوءمصرف مواد مخدر یا الکل

6. استفاده از داروهای ضدافسردگی، ضداضطراب یا مخدر

🔸 ابزار گردآوری داده‌ها:

۱. پرسشنامه مصاحبه ساختاریافته:
جهت گردآوری اطلاعات جمعیت‌شناختی شرکت‌کنندگان شامل سن، تحصیلات، شغل، مدت زمان ازدواج، تعداد فرزندان، درآمد و محل سکونت استفاده شد.

۲. مقیاس سوءاستفاده عاطفی:
برگرفته از مقیاس گاتمن، این ابزار شامل ۳۰ گویه بود که ابعاد مختلف سوءاستفاده عاطفی را می‌سنجید (مثل تحقیر، تهدید، بی‌توجهی، سرزنش، فریب و کنترل). نمره‌دهی با طیف لیکرت ۵ درجه‌ای انجام می‌شد از «هرگز = ۰» تا «همیشه = ۴».
نمره بالاتر، بیانگر سطح بالاتر سوءاستفاده عاطفی بود. این مقیاس پیش‌تر در مطالعات داخلی نیز اعتبارسنجی شده بود.

۳. مقیاس رضایت زناشویی:
این مقیاس با الهام از ابزارهای Enrich و Olson طراحی شده و شامل ۵۰ عبارت بود که حوزه‌هایی مانند رضایت کلی، ارتباط، صمیمیت، مسائل اقتصادی، رضایت جنسی و تقسیم مسئولیت‌ها را پوشش می‌داد.
پاسخ‌ها نیز بر اساس طیف لیکرت از «کاملاً مخالف» تا «کاملاً موافق» درجه‌بندی شده بودند.

---

🔸 مداخله:

مداخله درمانی زوج‌محور هیجان‌محور در ۱۲ جلسه گروهی به مدت ۹۰ دقیقه برای هر جلسه انجام شد. جلسات شامل آموزش، تمرین، ایفای نقش، بحث گروهی و تکنیک‌های هیجانی مبتنی بر EFT (درمان هیجان‌محور) بود.

جلسات بر سه محور اصلی تمرکز داشتند:

1. افزایش آگاهی هیجانی: آموزش به زوج‌ها برای شناسایی، درک و نام‌گذاری احساسات خود و شریکشان.

2. افزایش همدلی و ارتباط مؤثر: کمک به زوجین برای ابراز احساسات به‌صورت ایمن و دریافت پاسخ‌های حمایتی.

3. تغییر الگوهای منفی رابطه: شناسایی چرخه‌های منفی، بازسازی پیوندهای عاطفی و ایجاد تعاملات سالم.

روایی ابزار:
مقیاس سوءاستفاده عاطفی گاتمن توسط پژوهشگر به زبان عربی ترجمه شد و روایی محتوای آن توسط پنج متخصص در زمینه روان‌پزشکی و پرستاری تأیید شد. اصلاحات لازم بر اساس نظر متخصصان اعمال شد.

پایایی ابزار:
برای ارزیابی پایایی، آزمون بازآزمایی انجام شد و ضریب پایایی ابزارها به‌ترتیب ۰.۸۲ برای ابزار ۱، ۰.۸۱ برای ابزار ۲ و ۰.۸۳ برای ابزار ۳ گزارش شد.

مطالعه مقدماتی (Pilot Study):
مطالعه مقدماتی بر ۱۰ درصد از کل نمونه انجام شد تا میزان امکان‌پذیری، وضوح و کاربرد ابزارها ارزیابی شود. داده‌های حاصل از این مطالعه مقدماتی در مطالعه اصلی وارد نشدند.

مرحله آماده‌سازی:
شامل مرور منابع علمی و مطالعات مرتبط، استفاده از کتب، مقالات و منابع اینترنتی جهت آشنایی کامل با موضوع پژوهش.
همچنین پژوهشگران دوره‌ای ۱۲ ساعته (چهار ساعت در روز، به مدت سه روز) درباره درمان هیجان‌محور گذراندند که شامل تئوری و تکنیک‌های EFT بود.
مجوز رسمی از دانشکده پرستاری و مرکز سلامت El-Mogmah نیز دریافت شد. رضایت‌نامه شفاهی از شرکت‌کنندگان گرفته شد و بر محرمانه بودن داده‌ها تأکید شد.

مرحله گردآوری داده‌ها:
داده‌ها بین ژانویه تا آوریل ۲۰۲۰ جمع‌آوری شد. پژوهشگر ابتدا خود را معرفی کرده، هدف مطالعه و نحوه پاسخ به پرسشنامه را توضیح داد.
داده‌ها از طریق مصاحبه با زنان شرکت‌کننده جمع‌آوری شد.

ترکیب گروه‌ها:
پژوهشگر زوج‌ها را به ۱۰ گروه کوچک (هر گروه ۵ زوج) تقسیم کرد.
هر گروه در یک جلسه آماده‌سازی، یک جلسه ارزیابی و ۸ جلسه ۶۰ دقیقه‌ای شرکت کرد (۳ روز در هفته، طی ۱۰ هفته).

مرحله گردآوری داده‌ها:
داده‌ها بین ژانویه تا آوریل ۲۰۲۰ جمع‌آوری شد. پژوهشگر ابتدا خود را معرفی کرده، هدف مطالعه و نحوه پاسخ به پرسشنامه را توضیح داد.
داده‌ها از طریق مصاحبه با زنان شرکت‌کننده جمع‌آوری شد.

ترکیب گروه‌ها:
پژوهشگر زوج‌ها را به ۱۰ گروه کوچک (هر گروه ۵ زوج) تقسیم کرد.
هر گروه در یک جلسه آماده‌سازی، یک جلسه ارزیابی و ۸ جلسه ۶۰ دقیقه‌ای شرکت کرد (۳ روز در هفته، طی ۱۰ هفته).

جلسه اول – جلسه آماده‌سازی:

1. توضیح هدف مداخله

2. بحث در مورد رفتارهای سوءاستفاده عاطفی

3. توضیح قوانین گروه، مسئولیت‌ها، رازداری

جلسات ۲ تا ۹ – بر اساس سه فاز مدل لوکین (۲۰۱۷):

فاز اول – ارزیابی و کاهش تنش:

1. شناسایی تعارض

2. تشخیص چرخه تعارض

3. دسترسی به هیجانات پنهان

4. بازسازی چارچوب ذهنی

فاز دوم – تغییر:
۵. شناسایی نیازهای نادیده گرفته‌شده
۶. پذیرش هیجانی متقابل
۷. ابراز مؤثر نیازها و خواسته‌ها
۸. یافتن راه‌حل‌های نوین

فاز سوم – تثبیت تغییر:
۹. ایجاد تعاملات جدید سالم
۱۰. حفظ امنیت و ثبات عاطفی
۱۱. یکپارچه‌سازی تجربه‌ها و برنامه‌ریزی آینده

ابزار تحلیل داده‌ها:
داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه ۲۰ تحلیل شد. روش‌های آماری شامل آزمون تی زوجی، آمار توصیفی و آزمون مربع کای بود. سطح معناداری در تمام تحلیل‌ها ۰.۰۵ تعیین شد.

یافته‌ها:
پس از مداخله، نمرات سوءاستفاده عاطفی به‌طور معناداری کاهش یافت. همچنین نمرات رضایت زناشویی در تمامی ابعاد (عاطفی، جنسی، کلی، اقتصادی و…) افزایش یافت.
درصد بالایی از شرکت‌کنندگان افزایش در درک متقابل، همدلی و صمیمیت را گزارش کردند.

بحث:

یافته‌ها با مطالعات قبلی هم‌خوانی داشتند که نشان می‌دهد مداخلات هیجانی با فعال‌سازی هیجان‌های آسیب‌پذیر می‌توانند چرخه‌های منفی رابطه را بشکنند و احساس امنیت را بازگردانند.

نتیجه‌گیری:

درمان زوج‌محور هیجان‌محور تأثیر مثبتی بر کاهش سوءاستفاده عاطفی و افزایش رضایت زناشویی زنان دارد. توصیه می‌شود این مداخلات در مراکز خدمات سلامت خانواده گنجانده شود.

---

📚 منابع (بخش پایانی مقاله):

1. Johnson, S.M. & Greenberg, L.S. (1988). Emotionally Focused Couple Therapy

2. Jacobson & Gottman (1998). Emotional Abuse Scale

3. Al-Mashaqbeh, Amani Radwan. (2012). Marital Satisfaction Scale

4. Hazrati et al. (2017).

5. Shahmoradi et al. (2019).
   (و سایر منابع استفاده‌شده در ابزارهای پژوهش)